Khu thương mại tự do TP.HCM: Tháo gỡ điểm nghẽn logistics, kiến tạo động lực tăng trưởng mới

Dự án Khu thương mại tự do TP.HCM gắn liền với cảng biển khu vực Cái Mép Hạ theo Quyết định số 4560 không chỉ đơn thuần là một dự án hạ tầng. Với quy mô hơn 4.170 ha, đây là một "không gian chiến lược" mang tính sống còn, đủ rộng lớn để tích hợp toàn diện chuỗi giá trị: từ sản xuất công nghệ cao, dịch vụ giá trị gia tăng đến hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D).

Con số này không chỉ là diện tích vật lý mà là dư địa để Thành phố giữ lại giá trị thặng dư thông qua việc hình thành một hệ sinh thái kinh tế hoàn chỉnh, thay vì chỉ là trạm trung chuyển hàng hóa.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Sở Công Thương TP.HCM đang gấp rút hoàn thiện dự thảo Nghị quyết của HĐND Thành phố, dự kiến trình vào cuối tháng 9/2026. Đây là bước đi "vàng" nhằm củng cố niềm tin tuyệt đối cho các nhà đầu tư chiến lược trước khi các đạo luật mới có hiệu lực.

Theo Sở Công Thương TP. Hồ Chí Minh, nội dung chính của dự thảo Nghị quyết của HĐND Thành phố về Khu thương mại tự do, Khu logistics tích hợp được bố cục thành 5 chương, 15 điều, quy định về trình tự, thủ tục thành lập, điều chỉnh ranh giới, diện tích; quản lý nhà nước; cơ chế, chính sách ưu đãi đầu tư, thuế, hải quan, đất đai, nhân lực chất lượng cao và quy định chuyển tiếp...

Tại Hội nghị tham vấn ý kiến diễn ra chiều 7/9, PGS. TS. Hồ Thị Thu Hòa, Quyền Trưởng khoa Kỹ thuật và Quản lý công nghiệp, Trường Đại học Quốc tế - Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh cho hay, từ kinh nghiệm phát triển Khu thương mại tự do (FTZ) trên thế giới, hiệu quả của mô hình không chỉ nằm ở ưu đãi dành cho doanh nghiệp, mà còn phụ thuộc lớn vào cách tổ chức không gian, kết nối logistics và cơ chế quản trị.

Singapore là một ví dụ về mô hình quản trị phân tán nhưng liên thông dòng hàng. Thay vì tập trung toàn bộ hạ tầng vào một khu duy nhất, Singapore tổ chức 9 FTZ tại 5 khu vực địa lý, do 3 nhà khai thác vận hành. Mô hình này nổi bật ở khả năng kết nối giữa FTZ, cảng và hệ thống thủ tục điện tử.

Tại Thượng Hải, cơ chế phối hợp liên ngành cùng phương thức quản lý chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” giúp Shanghai FTZ đơn giản hóa thủ tục và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Một hướng tiếp cận khác được thể hiện tại Duisport (Đức), khi áp dụng mô hình “Landlord Port”, nhà nước phát triển hạ tầng, còn doanh nghiệp tư nhân khai thác các dịch vụ logistics.

Những kinh nghiệm này cho thấy, điểm quan trọng không chỉ nằm ở việc thành lập FTZ, mà ở cách tổ chức, kết nối và điều phối toàn bộ hệ sinh thái logistics.

Đối với TP.HCM, việc tách biệt vai trò quản lý nhà nước và khai thác dịch vụ là con đường bắt buộc để tạo ra sự linh hoạt tối đa. Việc áp dụng mô hình "Landlord" tại TP.HCM là giải pháp tối ưu. Trong đó, Nhà nước đóng vai trò "nhạc trưởng" hoạch định quỹ đất và hạ tầng khung, còn doanh nghiệp tư nhân được trao quyền đầu tư công nghệ kho bãi tự động.

Đặc biệt, tư duy quản lý phải chuyển dịch từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" như bài học từ Thượng Hải. Đây chính là triết lý quản trị dựa trên rủi ro và dữ liệu – nơi các công cụ công nghệ sẽ thay thế cho các rào cản hành chính thủ công.

Logistics hiện đại không còn là lưu kho đơn thuần mà là quản trị dòng chảy dữ liệu thời gian thực. Khu thương mại tự do TP.HCM phải tránh tuyệt đối "cái bẫy" bất động sản công nghiệp – nơi giá trị chỉ nằm ở diện tích đất mà thiếu đi năng suất từ công nghệ.

TS. Đinh Công Khải – Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH) cảnh báo: "Thành phố cần hoàn thiện các tiêu chí kỹ thuật định lượng về hạ tầng kết nối và cơ cấu sử dụng đất. Các tiêu chí này phải đủ cụ thể để phân biệt Khu logistics tích hợp (ILZ) với các dự án bất động sản công nghiệp thông thường. Hạ tầng dữ liệu phải được coi là một cấu phần thiết yếu không thể tách rời."

Đồng quan điểm về việc nâng cấp giá trị gia tăng, các chuyên gia nhấn mạnh việc biến FTZ thành trung tâm "Fulfillment" (hoàn tất đơn hàng) xuyên biên giới. TS. Lê Giang Nam – Phó Giám đốc Phân hiệu Trường Đại học Ngoại thương tại TP.HCM đề xuất: "Cần cụ thể hóa Điều 12 của dự thảo để xây dựng hệ sinh thái thương mại điện tử xuyên biên giới hoàn chỉnh, bao gồm: đóng gói, phân loại tự động, xử lý hàng hoàn (reverse logistics) và gom/chia tách đơn hàng quốc tế. Phải chuyển từ kiểm soát đồng đều sang quản trị dựa trên dữ liệu và rủi ro để tạo thuận lợi thương mại thực chất."

Ông Dương Minh Thắng (Viettel Post – TTC) cũng nhấn mạnh việc xây dựng bản đồ số và sàn kho vận để nhận diện cung-cầu thời gian thực, giúp giảm lãng phí nguồn lực và tối ưu hóa diện tích khai thác. Thực trạng thời gian chờ đợi hàng hóa tại cảng trung bình lên tới 6,2 ngày là một nút thắt gây lãng phí nghiêm trọng. Để xóa bỏ rào cản này, TP.HCM cần sự kết hợp giữa "mindset" hậu kiểm của Thượng Hải và các công cụ kỹ thuật số hiện đại.

Ông Trương Tấn Lộc, Hiệp hội Logistics và Cảng biển TP.HCM đề xuất thí điểm Smart Gate và Hệ thống cộng đồng cảng (PCS). Đây là "cánh cửa số" giúp chuẩn hóa dữ liệu điện tử giữa cảng, doanh nghiệp và hải quan, triệt tiêu hoàn toàn chứng từ giấy. Ông cũng đề xuất kéo dài thời gian hỗ trợ lãi suất từ 7 năm lên 20 năm cho các dự án hạ tầng chiến lược.

Con số 20 năm là "ngưỡng vàng" về tài chính để các doanh nghiệp mạnh dạn rót vốn vào "Cảng xanh" và "Tự động hóa toàn phần". Những dự án có CAPEX (chi phí đầu tư cơ bản) khổng lồ này yêu cầu thời gian thu hồi vốn dài, và việc hỗ trợ lãi suất 20 năm chính là cam kết chính trị mạnh mẽ nhất để thu hút các nhà đầu tư sừng sỏ quốc tế.

Thời điểm hiện tại là "thời cơ vàng" khi Nghị quyết về FTZ dự kiến được ban hành gần như đồng thời với Luật Phát triển đô thị (có hiệu lực từ 1/10/2026). Sự giao thoa này tạo ra một bệ phóng pháp lý chưa từng có, cho phép Thành phố vận hành theo cơ chế một cửa và liên thông dữ liệu ngay từ ngày đầu.

Ông Bùi Tá Hoàng Vũ – Giám đốc Sở Công Thương TP.HCM khẳng định: "Việc sớm hoàn thiện và ban hành Nghị quyết là điều kiện bắt buộc để Thành phố chủ động thu hút các nhà đầu tư chiến lược, hình thành hệ sinh thái logistics hiện đại và nâng cao sức cạnh tranh toàn cầu."

Bên cạnh đó, PGS. TS. Hồ Thị Thu Hòa nhấn mạnh vai trò "nhạc trưởng" của TP.HCM không chỉ giới hạn trong ranh giới địa lý của Thành phố mà phải là trung tâm điều phối quy hoạch đa cực, kết nối chặt chẽ với "hậu phương" sản xuất tại Bình Dương, Đồng Nai và cửa ngõ Cái Mép (Bà Rịa - Vũng Tàu).

Khu thương mại tự do TP.HCM là một cuộc cách mạng về tư duy kinh tế, yêu cầu sự đồng hành quyết liệt của cả Nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp. Nếu được vận hành đúng kỳ vọng với mô hình quản trị hậu kiểm và hạ tầng số hiện đại, FTZ sẽ là động lực chính để đưa kinh tế Thành phố quay trở lại mức tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030, khẳng định vị thế một mắt xích không thể thay thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.