Tuyến cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên (đoạn qua địa phận tỉnh Sơn La) được quy hoạch với tổng chiều dài khoảng 179,5 km. Đây là một mắt xích hạ tầng quan trọng thuộc trục hướng tâm cao tốc Hà Nội - Hòa Bình - Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, đóng vai trò kết nối trực tiếp các trung tâm kinh tế, chính trị và quốc phòng khu vực miền núi phía Bắc.
Theo báo cáo nghiên cứu tiền khả thi do Bộ Xây dựng trình Chính phủ, tuyến đường có điểm đầu tại giao lộ với Quốc lộ 43 thuộc địa phận phường Vân Sơn, tỉnh Sơn La, khớp nối hoàn hảo với điểm cuối của Dự án đầu tư xây dựng cao tốc Hòa Bình - Mộc Châu đang được triển khai. Điểm cuối tuyến đặt tại ranh giới tự nhiên giữa tỉnh Sơn La và tỉnh Điện Biên (thuộc khu vực xã Mường Bám, tỉnh Sơn La), khớp nối đồng bộ với dự án tuyến cao tốc Sơn La - Điện Biên - Cửa khẩu Tây Trang.
Để bảo đảm tính khả thi trong quản lý và tăng tốc độ giải ngân, toàn bộ dự án dự kiến được phân chia thành 4 đoạn tuyến vận hành độc lập. Mỗi đoạn tuyến tiếp tục được tách thành 2 dự án thành phần riêng biệt:
Dự án thành phần 1: Thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng.
Dự án thành phần 2: Đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật và công trình đường bộ cao tốc.
Sơ bộ tổng mức đầu tư của toàn tuyến đạt khoảng 63.120 tỷ đồng, hoàn toàn sử dụng nguồn vốn ngân sách trung ương. Trong đó, nhu cầu vốn riêng cho giai đoạn phân bổ 2026–2030 ước tính khoảng 43.812 tỷ đồng.
Trước khi đề xuất phương án đầu tư công, các đơn vị chức năng đã tiến hành tính toán kỹ lưỡng phương án đầu tư theo hình thức đối tác công - tư (PPP), cụ thể là hợp đồng BOT. Kết quả phân tích tài chính chỉ ra rằng, ngay cả khi Nhà nước tham gia hỗ trợ từ 50% đến 70% tổng mức đầu tư, dự án vẫn rơi vào tình trạng không thể xác định được thời gian hoàn vốn hoặc thời gian thu phí kéo dài kỷ lục trên 35 năm - phương án thiếu tính khả thi đối với các nhà đầu tư tư nhân và tổ chức tín dụng.
Bên cạnh vấn đề tài chính, quyết định chuyển sang đầu tư công xuất phát từ những đặc thù kinh tế - xã hội và an ninh quốc phòng sâu sắc.
Tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số tại khu vực khảo sát chiếm tới 84%, điều kiện kinh tế đặc biệt khó khăn với tỷ lệ hộ nghèo hiện ở mức 9,37%. Dự án mang bản chất là công trình hạ tầng an sinh và phát triển, có nhiệm vụ giảm chi phí vận tải nội vùng để thu hút nguồn lực đầu tư.
Địa bàn tỉnh Sơn La và Điện Biên giữ vị trí chiến lược trọng yếu về bảo vệ biên giới và ứng phó các tình huống khẩn cấp của quốc gia.
Cả hai đoạn tuyến cao tốc kết nối liền kề bao gồm đoạn Hòa Bình - Mộc Châu và đoạn tuyến chạy qua địa phận tỉnh Điện Biên đều đã và đang được triển khai theo hình thức đầu tư công. Việc áp dụng nhất quán hình thức đầu tư công cho đoạn Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên sẽ bảo đảm tính đồng bộ về cơ chế quản lý và nguồn vốn toàn tuyến.
5 nhóm cơ chế đặc thù cho cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên
Trên cơ sở thực tiễn triển khai đầu tư các dự án đường bộ cao tốc trong thời gian qua, Dự án đề xuất các 5 nhóm cơ chế, chính sách đặc biệt để bảo đảm tính khả thi, đẩy nhanh tiến độ triển khai, huy động nguồn lực đầu tư.
Cụ thể, để rút ngắn trình tự thủ tục, bảo đảm tiến độ thực hiện, Bộ Xây dựng đề xuất phân cấp cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội thẩm quyền điều chỉnh chủ trương đầu tư; cho phép triển khai xây dựng khu tái định cư cho dự án trên cơ sở hồ sơ thiết kế sơ bộ trong báo cáo nghiên cứu tiền khả thi được Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư; giao Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư tổ chức thực hiện tiểu dự án hoặc các tiểu dự án di dời công trình điện có điện áp từ 110kV trở lên.
Dự án cũng được đề xuất cho phép áp dụng hình thức chỉ định thầu đối với tất cả các gói thầu thuộc dự án. Trình tự, thủ tục chỉ định thầu thực hiện theo quy định của pháp luật về đấu thầu.
Trường hợp việc lập, thẩm định, phê duyệt Dự án có nội dung khác với quy hoạch có liên quan, dự án được phê duyệt mà không phải thực hiện thủ tục điều chỉnh quy hoạch. Sau khi Dự án được phê duyệt, các quy hoạch có liên quan phải được kịp thời rà soát, điều chỉnh, cập nhật và công bố.
Bộ Xây dựng đề xuất cho phép ủy ban nhân dân các tỉnh quyết định thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khu vực bãi đổ chất thải rắn xây dựng trong hồ sơ khảo sát dự án và bàn giao mặt bằng cho nhà thầu để đổ chất thải rắn xây dựng của dự án.
Bộ Xây dựng đánh giá việc dự án sớm đầu tư sẽ hiện thực hóa chủ trương, định hướng của Đảng, Nghị quyết, Kết luận của Bộ Chính trị và triển khai các quy hoạch; đáp ứng nhu cầu đi lại, nhu cầu vận tải khu vực Tây Bắc và tỉnh Sơn La, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo vệ biên giới và ứng phó các tình huống khẩn cấp.
Cao tốc Mộc Châu-Sơn La-Điện Biên khi hoàn thành sẽ tháo gỡ điểm nghẽn về giao thông của tỉnh Sơn La và khu vực Tây Bắc; từng bước hoàn thiện kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ liên kết quốc tế (đường xuyên Á, đường ASEAN) và đường cao tốc theo quy hoạch.
Dự án sớm được đầu tư sẽ thu hẹp khoảng cách phát triển vùng miền, xóa đói giảm nghèo cho đồng bào các dân tộc thiểu số, phát huy tiềm năng, thế mạnh của địa phương, nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh và tăng cường giao thương quốc tế qua khu vực cửa khẩu Tây Trang, Chiềng Khương, Lóng Sập.
