Ngày 12/7/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 20/CT-TTg, xác định từ 1/7/2026, Hà Nội sẽ chính thức cấm xe máy chạy xăng trong khu vực vành đai 1. Đây là lần đầu tiên thủ đô đặt ra một mốc thời gian cụ thể, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong chính sách quản lý môi trường đô thị – cũng là phép thử cho khả năng chuyển đổi công bằng và hiệu quả sang giao thông xanh.
Làn sóng cấm xe chạy xăng dầu đang diễn ra mạnh mẽ trên khắp thế giới, với mỗi quốc gia và thành phố có lộ trình riêng phù hợp với điều kiện thực tế.
London (Anh): Đánh thuế để buộc phải thay đổi
Từ năm 2019, thủ đô London của Anh đã triển khai hệ thống vùng phát thải cực thấp (ULEZ) nhằm đánh thuế cao đối với những phương tiện gây ô nhiễm, thay vì ban hành lệnh cấm.
Khu vực phát thải thấp (ULEZ) tại một con phố ở Anh. (Ảnh: VOV Giao thông)
Khu vực ULEZ yêu cầu các xe cũ, bao gồm phần lớn ô tô chạy xăng trước năm 2006 và xe diesel trước năm 2015, phải trả phí hằng ngày khoảng 12,5 bảng Anh (hơn 400.000 đồng) nếu muốn vào khu vực quy định. Nếu không trả phí, người vi phạm sẽ bị phạt tiền nặng. Mục tiêu chính của ULEZ là từng bước loại bỏ các phương tiện gây ô nhiễm nặng khỏi hệ thống giao thông đô thị.
Theo Transport for London, sau 5 năm triển khai, nồng độ khí NO2 - một trong những chất gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe - đã giảm tới 54% tại trung tâm London. Bên cạnh đó, hơn 85% số phương tiện lưu thông đã được thay thế bằng xe đạt chuẩn khí thải hoặc xe điện.
Singapore: Không gia hạn đăng ký xe xăng, dầu
Tại Singapore, chủ xe được cấp giấy phép sử dụng xe cá nhân trong 10 năm thông qua hệ thống COE (Certificate of Entitlement). Sau khi hết hạn sử dụng, các mẫu xe chạy xăng, dầu sẽ không được gia hạn. Ngoài ra, các mẫu xe động cơ đốt trong không được đăng ký mới từ năm 2030.
Tại Hà Lan, từ năm 2030, các loại xe không phát thải (bao gồm xe chạy bằng hydrogen hoặc thuần điện) mới được đăng ký mới. Người dân không được mua xe xăng mới và cũng không thể đăng kiểm lại xe động cơ đốt trong cũ.
Tính đến tháng 5/2024, khoảng 17% tổng số xe ở Singapore chạy bằng dầu diesel. (Ảnh: motorist.sg)
Paris (Pháp): Cấm song hành với xây dựng hệ sinh thái xanh
Paris là một trong những thành phố quyết liệt nhất châu Âu. Từ năm 2020, các xe chạy bằng dầu diesel đời cũ đã bị cấm vào trung tâm thành phố. Giới chức lãnh đạo của Paris đã đặt mục tiêu đến năm 2030, tất cả phương tiện cá nhân sử dụng nhiên liệu hóa thạch sẽ bị cấm hoàn toàn.
Tuy nhiên, điều khiến thành phố này thành công không chỉ nằm ở các lệnh cấm, mà ở việc đầu tư mạnh vào hạ tầng thay thế: mở rộng không gian đi bộ, phát triển hệ thống xe đạp công cộng, xe buýt điện. Kết quả là, năm 2024, nồng độ NO2 ở trung tâm của Paris đã chạm mức thấp nhất trong 25 năm. Bụi mịn PM10 cũng giảm mạnh.
Oslo (Na Uy): Không cấm nhưng làm xe điện “không thể cưỡng lại”
Oslo, thủ đô của Na Uy, cũng đã bắt đầu loại bỏ xe cá nhân chạy xăng khỏi khu vực trung tâm, đồng thời thành phố đầu tư mạnh vào hệ thống giao thông công cộng và làn xe đạp.
Thủ đô Oslo của Na Uy đang trên đà trở thành thủ đô đầu tiên trên thế giới có hệ thống giao thông công cộng hoàn toàn bằng điện. (Ảnh: Reuters)
Na Uy không ban hành lệnh cấm cứng. Chính phủ tập trung vào biến xe điện thành lựa chọn hấp dẫn nhất: miễn thuế nhập khẩu, không áp VAT, miễn phí đỗ xe, cho phép đi làn buýt, giảm 75% phí đường cao tốc… Mặc dù không có lệnh cấm trực tiếp xe xăng trên toàn thành phố ngay lập tức, nhưng các biện pháp ưu đãi và hạn chế đã "biến" xe điện thành lựa chọn hấp dẫn không thể bỏ qua.
Kết quả là, năm 2023, hơn 80% xe mới bán ra tại Oslo là xe điện. Khu vực trung tâm dần trở thành không gian ưu tiên cho người đi bộ, xe đạp và phương tiện công cộng. Đây là minh chứng cho cách tiếp cận “khuyến khích thay vì cấm đoán”, nhưng với hiệu quả không kém phần ấn tượng.
Thâm Quyến (Trung Quốc): Cách mạng xe buýt điện
Theo AFP. Thâm Quyến là thành phố đầu tiên trên thế giới ngừng sử dụng xe buýt chạy bằng dầu diesel và chuyển hoàn toàn sang xe buýt điện vào năm 2017. Thay đổi tương tự cũng diễn ra với đội xe taxi không lâu sau. Từ sau đó, các thành phố khác của Trung Quốc cũng nối gót Thâm Quyến, nhiều nơi hướng tới chuyển đổi toàn bộ hệ thống trước năm 2025.
Điện khí hóa là một trong những chiến lược quan trọng nhất để đạt mục tiêu không thải carbon vào năm 2050, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), việc khử carbon xe buýt chiếm khoảng 5% lượng cắt giảm khí thải tích lũy trong ngành giao thông.
Cho tới nay, Trung Quốc chiếm hơn 90% số xe buýt và xe tải điện trên thế giới, theo Hội đồng quốc tế và giao thông sạch (ICCT).
Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, có thể thấy mỗi đô thị chọn một con đường khác nhau, nhưng điểm chung là sự kết hợp giữa hạn chế phương tiện xăng dầu và phát triển hạ tầng thay thế. London cho thấy tác động mạnh mẽ của công cụ tài chính; Paris chứng minh rằng lệnh cấm chỉ thành công khi đi cùng đầu tư hệ sinh thái xanh; Oslo là ví dụ của chính sách khuyến khích kinh tế toàn diện; Thâm Quyến nhấn mạnh vai trò nòng cốt của giao thông công cộng điện hóa.
Với Hà Nội, việc cấm xe máy xăng từ năm 2026 chắc chắn sẽ gặp không ít thách thức: hạ tầng giao thông công cộng còn hạn chế, xe máy vẫn là phương tiện chủ lực, thu nhập của phần đông người dân chưa cho phép chuyển đổi nhanh chóng sang phương tiện xanh.
Bài toán đặt ra không chỉ là “cấm”, mà là tạo điều kiện cho người dân có lựa chọn thay thế khả thi, công bằng và hiệu quả. Nếu làm được, Hà Nội sẽ không chỉ giảm gánh nặng ô nhiễm không khí, mà còn mở ra bước ngoặt cho quá trình chuyển đổi năng lượng quốc gia.
