Giữa thời buổi mà thị trường chăn ga gối đệm ngập tràn sản phẩm công nghiệp đến từ Hàn Quốc và Trung Quốc, rực rỡ sắc màu và giá thành phải chăng, chúng tôi bất ngờ gặp nghệ nhân Trần Văn Vinh tại Hội chợ Mùa Thu 2025 – người vẫn miệt mài giữ hồn nghề thủ công truyền thống. Tại đây, chúng tôi có dịp đặt làm một chiếc chăn bông thủ công từ bông gạo và bông gòn – thứ chăn mang hơi ấm của bàn tay con người và hương đồng gió nội Việt Nam.
Thoạt đầu, chúng tôi cứ nghĩ: Có lẽ gìn giữ được nghề này phải là những người hoài cổ, chưa quên được nếp cũ hoặc đây là thú vui sưu tầm những vật dụng thời xa xưa để nhớ về một thời gian khó. Nhưng trái với suy nghĩ đó, nghệ nhân Vinh lại là một người rất nhiệt huyết với nghề bởi theo ông nghề nào cũng vậy sẽ không thành công nếu mình không yêu nghề.
Với nghệ nhân Trần Văn Vinh, nghề làm bông chính là tuổi thơ và là một phần trong cuộc sống không thể thiếu. Vừa cầm trên tay tấm đệm ghế mỏng được làm bằng tay và thêu rất đẹp, ông Vinh chia sẻ với chúng tôi về câu chuyện làm nghề: “Xưa nghề làm bông tại Trát Cầu rất phồn thịnh, từng là nơi cung cấp các sản phẩm bông cho toàn miền Bắc. Trong những năm kháng chiến chống Pháp, Mỹ bố tôi là chủ nhiệm HTX Đồng Tiến và may những lõi áo bông trấn thủ, những chăn bông gọn nhẹ cho bộ đội và phục vụ kháng chiến”.
Gắn bó trọn cuộc đời của mình với nghề truyền thống, nghệ nhân Vinh cũng chẳng thể nhớ mình đã làm ra bao nhiêu sản phẩm gối, chăn, đệm... Nhưng mỗi sản phẩm được làm ra đều là sự kết tinh từ mồ hôi, công sức, lòng nhiệt huyết của người nghệ nhân như ông nói riêng và những người làm nghề truyền thống tại làng Trát Cầu nói chung.
Là một trong số ít các hộ tại làng Trát Cầu còn giữ nghề bông truyền thống ông Vinh cho biết: Công đoạn để làm một chiếc chăn bông theo lối truyền thống rất công phu, tổng cộng có đến gần chục công đoạn. Đầu tiên, người ta dùng máy thủ công để tách hạt và hoa bông, sau đó dùng dây cung để bật cho sợi bông tơi thành những tựa bông dài. Lại dùng cung lải cho mặt bông dài, rộng hẹp theo cữ chăn, mỗi chiều dư khoảng 20 phân để gấp bìa. Lải xong, lại phải teng mặt cho lớp bông tơ bên trên thật mịn và xốp để khi sử dụng giữ được độ ấm cao.
Sau khi đã hoàn thành xong quá trình làm bông, thì tiếp tục dùng sợi để mạng thành 4 cấp. Quá trình này đòi hỏi phải có kỹ thuật thành thạo và khéo léo để cho mền bông đều, chắc, khi sử dụng không bị dãn hoặc cụm bông lại.
Khi hoàn thành công đoạn này phải dùng bàn xoa bằng gỗ da du có mặt hơi gai để ngọn bông quện với sợi mạng. Mặt sau mền bông cũng phải lải, gấp bìa, mạng sợi xoa... rồi mới lồng vải hoa hoặc sa tanh màu mỏng để làm vỏ. Cuối cùng là chần chăn theo lối chéo quả trám hoặc theo các họa tiết trang trí. Một chiếc chăn bông làm đúng các quy trình truyền thống, có thể dùng tới vài chục năm mới phải bật lại.
Cũng trong câu chuyện với chúng tôi, ông nhấn mạnh: “Đã là đồ thủ công thì đều phải làm bằng tay, làm thủ công trong đó chứa đựng tâm huyết và công sức của người làm nghề. Bài toán kinh tế dù khó khăn nhưng vẫn phải giữ mạch nguồn văn hóa truyền thống của làng. Có như vậy, lớp lớp thế hệ trẻ như ngày hôm nay mới được ngắm nhìn những sản phẩm bông làm ra bởi đường chỉ rất chắc chắn, hoa văn độc đáo đậm nét dân tộc, đường thêu điêu luyện và mềm mại”.
Chia tay nghệ nhân Vinh, chúng tôi vẫn nhớ như in hình ảnh người đàn ông đã ngoài 70 tuổi nhưng vẫn miệt mài đưa những mũi thêu còn dang dở để kịp mang tới cho khách hàng những sản phẩm bông đã đặt hay đơn giản chỉ là thói quen công việc như thế mỗi ngày.
Khi cuộc sống hiện đại đã dần thiếu đi những đồ dùng xưa, nhưng nghĩ về nghề làm bông tại Trát Cầu, dường như ai cũng nhận thấy bên cạnh giá trị sử dụng thì ý nghĩa về bản sắc văn hóa và biểu tượng truyền thống là những giá trị cần được gìn giữ lưu truyền hơn cả.
