Ngành đường mía và bài toán phát triển bền vững

Nhu cầu tiêu thụ đường của Việt Nam đang tăng mạnh

Dù không phải quốc gia nhập khẩu đường thuộc top đầu thế giới nhưng nhu cầu tiêu thụ đường của Việt Nam đang tăng dần trong những năm gần đây, theo đà của quy mô dân số. Cụ thể, theo số liệu từ Tổng cục Thống kê (GSO), tốc độ gia tăng dân số của nước ta trong giai đoạn 2010 – 2020 luôn duy trì trong khoảng 1,05% – 1,17%/năm. GSO dự báo quy mô dân số nước ta sẽ cán mốc 100 triệu dân vào trung tuần tháng thứ Tư năm 2023, tạo điều kiện để nhu cầu về đường tiếp tục gia tăng. Đặc biệt, hoạt động kích cầu du lịch sau thời gian ảnh hưởng bởi Covid – 19, kéo theo dịch vụ, nhà hàng ăn uống sôi động trở lại, tạo ra không gian rộng lớn để nhu cầu tiêu thụ đường được đẩy mạnh.

Đi kèm với nhu cầu đường gia tăng trong những năm gần đây, chúng ta lại tăng cường nhập khẩu thay vì đẩy mạnh sản xuất để phục vụ nhu cầu trong nước. Ở thời điểm hiện tại, chi phí nhập khẩu đường tăng theo sự đi lên của giá đường giao dịch trên Sở ICE. Đây chính là cơ hội để các doanh nghiệp nội địa trở lại làm chủ thị trường.

Trong 5 năm trở lại đây, Việt Nam phụ thuộc phần lớn nguồn cung đường từ nước ngoài, trong khi doanh nghiệp nước nhà mất đi vị thế ngay trên thị trường nội địa. Hiện tại, những nỗ lực từ phía nhà nước, cùng tác động từ diễn biến quốc tế đang đưa đến “cơ hội vàng” để chúng ta trở lại làm chủ sân nhà.

Triển vọng nào cho ngành đường mía?

Trước đó trong giai đoạn nửa đầu năm 2023, có nhiều thông tin cho rằng sản lượng đường suy giảm bởi sẽ chịu tác động hiệu ứng thời tiết xấu El Nino, do vậy, vào hồi tháng 4, giá đường thế giới đạt đỉnh 12 năm ở mức 27,3 US Cent/pound. Tuy nhiên, đến tháng 6, giá đường điều chỉnh xuống 22 US Cent/pound, mức thấp nhất trong vòng 3 tháng do Brazil bước vào vụ thu hoạch.

Tình trạng khô hạn quá mức ở Thái Lan, quốc gia sản xuất đường lớn thứ ba thế giới, dẫn đến việc hạn chế sản xuất đường và hỗ trợ giá đường cao hơn. Lượng mưa tại khu vực này giảm 28% so với cùng kỳ năm ngoái. Tập đoàn Czarnikow dự đoán sản lượng đường của Thái Lan năm nay có thể giảm lần đầu tiên sau 3 năm và có thể xuống mức thấp thứ hai kể từ niên vụ 2009-2010.

Mới đây nhất là thông tin, Chính phủ Ấn Độ dự kiến sẽ ban hành lệnh cấm các nhà máy xuất khẩu đường trong vụ mùa tiếp theo bắt đầu từ tháng 10 tới - đây cũng là lệnh tạm dừng xuất khẩu đường lần đầu tiên trong 7 năm qua tại Ấn Độ, nguyên nhân do thiếu mưa làm giảm năng suất mía. Sự vắng mặt của đường mía Ấn Độ trên thị trường thế giới có thể gây ra lo ngại về gia tăng lạm phát trên thị trường thực phẩm toàn cầu. Một nguồn tin chính phủ yêu cầu giấu tên cho biết: Trọng tâm chính của Ấn Độ là đáp ứng nhu cầu đường mía tại địa phương và sản xuất ethanol từ lượng mía dư thừa.

Trước những diễn biến trên, trong báo cáo mới đây, Công ty TNHH Chứng khoán Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (VCBS) nhận định giá đường thế giới hạ nhiệt trong nửa cuối năm trong khi Việt Nam tiếp tục có thể đi ngang hoặc điều chỉnh giảm. Ở chiều ngược lại, khi giá mía đường trong nước tăng cao, hàng tồn kho sẽ là một trong những lợi thế của doanh nghiệp khi chuẩn bị sẵn lượng hàng cung ứng trong thời gian tới.

Trong niên độ 2022-2023, nhiều công ty chứng khoán cũng từng dự báo rằng ngành đường sẽ có sự phục hồi nhờ các biện pháp chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp chính thức đối với một số sản phẩm đường mía có xuất xứ từ Thái Lan. Cùng với đó, nhu cầu tiêu thụ đường và các sản phẩm từ đường có xu hướng tăng vào dịp cuối năm, đây sẽ là cơ hội để các doanh nghiệp phục hồi trong nửa cuối niên vụ.

Đường được xem là nguyên liệu quan trọng cho ngành công nghiệp chế biến thực phẩm, đồ uống, sữa, kem, bánh kẹo, dược phẩm và nhiều ngành công nghiệp khác. Tuy nhiên, Việt Nam đang phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt đường công nghiệp cho sản xuất, gây ra những tác động tiêu cực đến cơ hội phát triển ngành thực phẩm quốc gia.

Doanh nghiệp Việt và bài toán hướng tới sự phát triển bền vững cho ngành đường mía

Trong tháng 6 vừa qua, ngành đường Việt Nam đã hoàn thành vụ ép mía 2022-2023. Sản lượng lũy kế từ đầu vụ đã ép được 9,7 triệu tấn mía sản xuất được 941.373 tấn đường các loại. Tuy nhiên, nửa đầu năm đường nhập khẩu chính ngạch giảm, còn 40% so với cùng kỳ do ảnh hưởng tăng của giá đường quốc tế, trong đó, lượng đường thiếu hụt tập trung nhiều vào đường công nghiệp.

Thiếu hụt đường công nghiệp cho sản xuất xuất phát từ thực tế là do số lượng các nhà sản xuất đường đáp ứng đầy đủ yêu cầu khắt khe cho lĩnh vực chế biến công nghiệp tại Việt Nam không nhiều. Ví dụ như dòng sản phẩm nước giải khát cao cấp yêu cầu đường đặc biệt, một loại đường chất lượng cao tinh khiết và không có kết tủa... Biến động giá nhiên liệu cũng làm tăng chi phí sản xuất từ canh tác, vận chuyển đến chế biến. Điều này làm giảm lợi nhuận và ảnh hưởng đến khả năng sản xuất của các doanh nghiệp sản xuất đường nhỏ lẻ, không tự chủ về nguyên liệu và sức khỏe tài chính.

Nỗi lo thiếu hụt đường công nghiệp cho sản xuất lan rộng đến các nước trên thế giới trong nhiều lĩnh vực, trong đó có ngành mía đường Việt Nam. Thiếu hụt đường làm tăng giá thành sản phẩm đường, ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng và các ngành công nghiệp sử dụng nguyên liệu này. Sự gián đoạn trong chuỗi cung ứng đường do hạn chế xuất khẩu và giới hạn nguồn cung cũng đã gây khó khăn cho doanh nghiệp sản xuất và ngành công nghiệp phụ thuộc vào đường công nghiệp. Ngoài ra, sự thiếu hụt đường còn làm suy giảm sức cạnh tranh và khả năng cung ứng của các ngành công nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế. Điều này có thể dẫn đến mất đi các cơ hội xuất khẩu và giảm đòn bẩy kinh tế của quốc gia.

Tình trạng thiếu hụt đường công nghiệp cho sản xuất đang tạo ra những thách thức đáng kể cho Việt Nam và nhiều quốc gia khác trên thế giới. Điều này đòi hỏi sự hợp tác và nỗ lực của các nhà chức trách, doanh nghiệp và người tiêu dùng để tìm ra các giải pháp sáng tạo nhằm đảm bảo nguồn cung đường ổn định và đáp ứng nhu cầu tiêu thụ trong nước một cách hiệu quả, bền vững.

Để giải quyết vấn đề thiếu hụt đường công nghiệp cho sản xuất, một số doanh nghiệp cho rằng cần áp dụng các giải pháp đa dạng nguồn cung nguyên liệu một cách toàn diện và linh hoạt như tăng cường sản xuất trong nước, đa dạng hóa nguồn cung, nhập khẩu đường thô và gia công tại các nhà máy có công đoạn luyện đường… Hiện trong nước có những nhà máy tinh luyện đường có thể sử dụng các nguyên liệu đầu vào như đường thô để tinh luyện thành đường đáp ứng sản xuất công nghiệp.

Việt Nam cũng có thể tận dụng nguồn cung đường từ các quốc gia khác để giảm bớt áp lực sản lượng đường sản xuất trong nước, giúp các các nhà máy có thêm nguồn đường luyện ngoài vụ, góp phần đảm bảo hoạt động sản xuất, giải quyết việc làm cho người lao động. Tuy nhiên, việc nhập khẩu đường thô để tinh luyện cần sự hỗ trợ từ Nhà nước để đảm bảo rằng đường nhập khẩu và gia công đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng và an toàn, từ đó tạo động lực cho lĩnh vực sản xuất trong nước để trợ lực cho các doanh nghiệp và người tiêu dùng.