Ngành công nghiệp ô tô Việt Nam: Vượt qua thử thách, tiến đến sự ổn định và bứt phá

TS. Lê Huy Khôi, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược và Chính sách Công Thương (Bộ Công Thương), cho biết rằng Việt Nam đã ký kết 16 Hiệp định thương mại tự do (FTA) và được quốc tế công nhận là một nền kinh tế mở. Tuy nhiên, các chính sách về thuế quan và hành lang pháp lý trong lĩnh vực ô tô và linh kiện, phụ tùng nhập khẩu vẫn chưa thực sự cân bằng giữa các thị trường.

Ngành ô tô Việt Nam hướng đến mức cơ giới hóa vào năm 2030 với mục tiêu sản xuất trên 1,5 triệu xe các loại.

Cụ thể, Việt Nam đang áp dụng mức thuế 0% cho linh kiện và phụ tùng ô tô từ các quốc gia ASEAN đến hết năm 2027 theo Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA). Trong mối quan hệ với Hàn Quốc, theo Nghị định số 125/2022/NĐ-CP của Chính phủ, nhiều mặt hàng linh kiện, phụ tùng ô tô nhập khẩu từ Hàn Quốc cũng được hưởng mức thuế suất 0% kể từ năm 2022.

TS. Lê Huy Khôi cũng cho biết, thuế suất đối với linh kiện, phụ tùng ô tô nhập khẩu từ 27 quốc gia EU vẫn ở mức khá cao. Theo Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA), thuế suất nhập khẩu sẽ được điều chỉnh giảm dần từ năm 2022 đến năm 2027. Ví dụ, theo EVFTA, trong năm 2023, thuế suất cho các sản phẩm bugi và lốp xe con lần lượt là 5% và 12,5%, và sẽ giảm về 0% vào năm 2027, chậm hơn 5 năm so với Hàn Quốc và ASEAN. Theo UKVFTA, một số sản phẩm sẽ được áp thuế 0% sớm hơn từ năm 2025.

Để đối phó với làn sóng ô tô ngoại nhập, TS. Lê Huy Khôi khuyến nghị các doanh nghiệp ngành ô tô Việt Nam cần nắm rõ các cam kết trong EVFTA, chuẩn bị tốt để tận dụng các cơ hội từ Hiệp định và sẵn sàng cho sự cạnh tranh khi hết lộ trình bảo hộ thuế quan.

Việt Nam có khả năng phát triển một số trung tâm và cụm liên kết công nghiệp ô tô thông qua việc tổ chức, sắp xếp lại sản xuất, thúc đẩy hợp tác giữa các doanh nghiệp sản xuất và lắp ráp ô tô, các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, các cơ sở nghiên cứu và các tổ chức đào tạo thuộc mọi thành phần kinh tế nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư và tăng cường khả năng chuyên môn hóa.

Ngoài ra, cần nghiên cứu và xây dựng các trung tâm nghiên cứu, thiết kế, chế tạo ô tô tại ba miền Bắc, Trung, Nam (Hà Nội, Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh).

TS. Lê Huy Khôi đề xuất rằng chính phủ cần xây dựng và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn trong ngành ô tô, đặc biệt là ô tô điện và các linh kiện, phụ tùng. Điều này bao gồm việc phát triển hệ thống hạ tầng cho ô tô điện như trạm sạc và cổng sạc để hỗ trợ các doanh nghiệp ô tô và phụ trợ trong nước. Ngoài ra, cần lựa chọn một số bộ phận quan trọng trong chuỗi giá trị cấu thành ô tô để đưa vào danh mục sản phẩm cơ khí trọng điểm của quốc gia.

Để thực hiện chiến lược phát triển ngành ô tô Việt Nam trong bối cảnh các FTA, nhiều doanh nghiệp ô tô đã đề xuất rằng thuế tiêu thụ đặc biệt cần được điều chỉnh để hỗ trợ phát triển xanh cho các dòng xe HEV (xe lai xăng điện tự sạc) và PHEV (xe lai xăng điện có sạc ngoài), cũng như giữ ổn định cho các loại xe khác. Đồng thời, cần gia hạn thuế TTĐB cho các loại xe thuần điện để mở rộng thị trường. Các loại thuế và phí khác cũng nên được giữ ổn định và giảm khi cần thiết để kích cầu thị trường trong các giai đoạn khó khăn của nền kinh tế.

Ông Dương Bá Hải, Phó Trưởng phòng Phòng Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, Cục Quản lý và giám sát chính sách thuế, phí và lệ phí, Bộ Tài chính, cho rằng việc tham gia các FTA mang lại cả cơ hội lẫn áp lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp sản xuất ô tô Việt Nam. Ông Hải cũng nhấn mạnh rằng chương trình ưu đãi thuế công nghiệp hỗ trợ ô tô đã giúp giảm chi phí vật tư đầu vào, qua đó giảm giá thành sản phẩm và nâng cao sức cạnh tranh của các doanh nghiệp trên thị trường.

Ông Hải cho biết rằng việc xây dựng các chính sách thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp ô tô, đặc biệt là xe ô tô điện hóa, cần được nghiên cứu kỹ lưỡng. Bộ Tài chính sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và hiệp hội để đánh giá và điều chỉnh các chính sách ưu đãi nhằm đảm bảo tính đồng bộ và phù hợp với chiến lược phát triển ngành công nghiệp ô tô của Việt Nam.

Bà Nguyễn Ánh Tuyết, Trưởng tiểu ban Hải quan thuộc Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA), cho biết rằng việc thực hiện các cam kết của EVFTA sẽ dẫn đến việc giảm thuế nhập khẩu ô tô nguyên chiếc từ EU về Việt Nam khoảng 6,4% mỗi năm trong vòng 10 năm. Đến năm 2030, thuế nhập khẩu ô tô nguyên chiếc từ EU sẽ giảm xuống còn 0%, tạo áp lực lớn cho các doanh nghiệp sản xuất ô tô trong nước.

TS. Lê Huy Khôi cho rằng chiến lược phát triển ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045 cần phải phù hợp với quan điểm và đường lối của Đảng, định hướng phát triển kinh tế - xã hội và an ninh quốc phòng của quốc gia, cũng như các quy hoạch tổng thể quốc gia, vùng và địa phương. Ngành công nghiệp ô tô vẫn sẽ tiếp tục giữ vai trò then chốt trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế - xã hội

Giai đoạn 2023-2030 sẽ là giai đoạn khởi đầu cho chiến lược mới, với mục tiêu cơ giới hóa vào năm 2030 và sản xuất trên 1,5 triệu xe các loại. Giai đoạn 2031-2035 sẽ chứng kiến sự tăng trưởng nhanh của các loại xe điện hóa, xe hybrid và xe sử dụng nhiên liệu xanh, dần thay thế các dòng xe động cơ đốt trong. Giai đoạn 2035-2045 sẽ là giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ của các loại xe điện hóa, xe hybrid và xe sử dụng năng lượng tái tạo, hướng tới sự ổn định của ngành công nghiệp ô tô Việt Nam.

TS. Lê Huy Khôi cũng đưa ra các giải pháp cụ thể, bao gồm xây dựng các chương trình và kế hoạch hành động trong khuôn khổ quan hệ đối tác chiến lược với các quốc gia có ngành công nghiệp ô tô phát triển, lựa chọn các bộ phận quan trọng trong chuỗi giá trị ô tô để đưa vào danh mục sản phẩm cơ khí trọng điểm của quốc gia, và thiết lập các điều kiện kinh doanh cần thiết đối với ô tô nhập khẩu cùng với hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật đối với ô tô sản xuất trong nước để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và phù hợp với thông lệ quốc tế.